آتشسوزی در جنگلهای هیرکانی
تهدیدی برای میراث چندمیلیونساله و سلامت مردم
جنگلهای هیرکانی (Hyrcanian) که بهعنوان یک میراث طبیعی جهانی توسط یونسکو ثبت شدهاند و بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی و صدها گونه جانوری را در خود جای دادهاند، این روزها با موجی از آتشسوزیهای بزرگ مواجهاند. این کمربند جنگلی که حدود ۱۰۰۰ کیلومتر از سواحل جنوبی دریای خزر تا خاک آذربایجان امتداد دارد، اکوسیستمی باقیمانده از میلیونها سال پیش است و نابودی بخشی از آن، از دست رفتن تنوع زیستی و از بین رفتن زیستگاههای بومشناختی نادر خواهد بود.
مقیاس و شدت آتشسوزیها:
در هفتههای اخیر آتشهایی در استانهای شمالی ایران (بهویژه مازندران و گیلان) شیوع یافته که گزارشها از شعلهور ماندن چندروزه برخی کانونها و نیاز فوری به کمکهای بینالمللی حکایت دارند؛ مقامات محلی نیز ورود و تردد به بخشهایی از جنگل را محدود کردهاند. این آتشها بخشهایی از اراضی حفاظتشده و مناطق ثبتشده یونسکو را تهدید کردهاند.
ریشهها و عوامل تشدیدکننده:
تحلیلهای علمی و گزارشهای پژوهشی نشان میدهد که ترکیبی از عوامل انسانی (آتشافروزی عمدی یا غیرعمدی، ساختوساز غیرمجاز، کشاورزی و سهلانگاری گردشگران) و تأثیرات تغییر اقلیم (گرمتر شدن، کاهش رطوبت و افزایش دورههای خشکسالی) باعث افزایش احتمال و شدت آتشسوزیها شده است؛ مطالعات اخیر نیز هشدار میدهند که در مناطقی که آتش جز چرخه طبیعی نیست، جنگلها آسیبپذیرتر میشوند.
پیامدهای منفی فوری و درازمدت:
آتش، پوشش گیاهی را میسوزاند، زیستگاه گونههای بومی را تخریب میکند و موجب فرسایش خاک و تغییر کاربری غیرقابلبرگشت میشود. علاوه بر خسارت به تنوع زیستی، دود حاصل از آتش سلامت عمومی را تهدید میکند — ذرات معلق ریز (PM2.5) میتوانند بیماریهای تنفسی و قلبی را افزایش دهند و مطالعات جهانی نشان دادهاند که آلودگی دود آتشسوزی میتواند منجر به هزاران مرگ و عوارض سلامتی شود.
راهکارهای پیشگیری و حفاظت
-
تقویت پایش و کشف زودهنگام: نصب ایستگاههای نظارت آتش، استفاده از تصاویر ماهوارهای و سامانههای هشدار سریع برای شناسایی کانونها در مراحل آغازین. همکاری بیناستانی و اشتراک دادهها کلیدی است.
-
آموزش و مشارکت محلی: توانمندسازی جوامع محلی برای گشتهای پیشگیری، آموزش ایمنی آتش و پاسخدهی اولیه؛ بازگشت مردم محلی به نقش حافظان جنگل میتواند کارایی حفاظت را بهشدت افزایش دهد.
-
تقویت ظرفیت عملیاتی: تأمین تجهیزات اطفای حریق، دسترسی به منابع آب، آموزش تیمهای امدادی و در صورت نیاز درخواست کمک بینالمللی هماهنگ برای مدیریت بحران. گزارشهای اخیر نشان دادهاند که در آتشهای بزرگ، کمک خارجی و تبادل فناوری میتواند سرعت مهار را بالا ببرد.
نتیجهگیری — چرا باید همه نگران باشیم؟ جنگلهای هیرکانی نه تنها یک میراث طبیعی باارزش جهانیاند بلکه در تنظیم آبوهوا، جلوگیری از فرسایش و تأمین معیشت محلی نقش حیاتی ایفا میکنند. حفاظت از این جنگلها نیازمند سیاستگذاری هوشمند، مدیریت زیستمحیطی مبتنی بر شواهد و مشارکت اجتماعی گسترده است. اگر امروز اقدام نکنیم، خسارتهای اقلیمی، زیستی و انسانی که فردا شاهدش خواهیم بود جبرانناپذیر خواهد بود.
تصاویری از حضور موثر تیم مؤسسه آوای سبز هیرکانی در عملیات اطفا حریق جنگلهای روستای کارمزد سوادکوه
با همکاری محیطبانان و جنگلبان و بومیان منطقه